ТАМАДДУНИ ОРИЁ

Дар ҳошияи асари «Чеҳраҳои мондагор»-и Пешво

(Бахшида ба 35-солагии Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон)

Оғози сухан

Аз нигоҳи Пешво вопас назар андӯхтем,

Даҳр дар оинаи таърих мо омӯхтем.

Ёфтем аз Ориён то маснади Сомониён,

Аз куҷо рӯйидану ҳар даврае з-ин дудмон.

Чеҳраҳои оқилу доно ба илму маърифат

Дар тамаддун саҳми худ бигзошта аз ҳар ҷиҳат.

Дар ҷаҳон дорад тамаддун ҳар диёр аз халқи хеш,

Мекунад омезиши фарҳанг дастовард беш.

Ҳастии инсон шуд оғози ҳаёт андар замин,

Чунки ӯ бо донишу идроку ақл омад яқин.

Ҳаст инсон худ вуҷуди беназири бошуур,

Ҳам тафаккур, ҳам хирад аз ӯ биояд дар зуҳур.

Одамӣ шуд чун калиди розу асрори вуҷуд,

Баҳси олимҳои дину даҳр з-оғозаш фузуд.

Бингарӣ ҳар гаҳ ба таърихи тамаддун як назар,

Кашфи ирфонию илмӣ оварад баҳсе ба сар.

Қудрати инсон бувад, як умр неъмат офарад,

Ҳам ба рушду бо нумуаш тозагиҳо оварад.

Шаш ҳазора сол таърихи насаб дорем, бин,

Решааш аз Ориёну Ковиён ояд яқин.

Аз Авасто дарҳамеёбем мо таърихи хеш,

Чеҳраҳои номвар буданд гарчӣ беш пеш.

Буд Каёниён, Ҳахоманишиён, Кӯшониён,

Асри зар: Сосониён, Сомониён, Тоҳириён.

Ҳикмату фарҳангу таърихи Хуросони куҳан

Дод моро раҳ ба авҷи илму фарҳангу сухан.

Буд Хуросон сарзамини бас бузурги Ориё,

Марзаш аз Мағриб ба Машриқ мерасад аз Осиё.

Тоҷикон - насли асили бохтариён, суғдиён,

Ирсият мондаст аз онҳо нишон то ҷовидон.

Ориё аввалтамаддунофар аст андар ҷаҳон,

Аввалин осори хаттӣ медиҳад аз ин нишон.

Давлати аввал ҳакимон гуфтаанд эроннажод,

Шаҳрсозӣ, ҳам кишоварзӣ ҳама ориниҳод.

Ихтирои мо фузун аз Ориёнои қадим,

Бастани дарё расад ҳам об кардан мунқасим.

Ориёро асли маъно будааст озодагон,

Соҳиби фазлу асолат, аҳли фарҳанги ҷаҳон.

Дон, ки ҳаммаъност ҳарфи орию тоҷик ба ҳам,

Чунки таъриху забонҳо дарҷ шуд дар ин рақам.

Тоҷикон бо тоҷикию форсию ҳам дарӣ,

Аз азал бо як забон андар мақоми бартарӣ.

Лаҳҷаҳо суғдию гелонию хатлӣ, паҳлавӣ,

Ҳар яке бо имтизоҷи тоҷикӣ гашта қавӣ.

Бар сари миллат ба мозӣ буд чандин тохтутоз,

Ин забон моро чу миллат, гуфт, солим дошт боз.

Чун забони модарӣ худ ҳаст аз миллат нишон,

Рушди миллӣ, урфу одат низ меояд аз он.

Худшиносӣ ёфт бояд аз замири бостон,

Бо ниё пайваста меёбем умри ҷовидон.

Дар ҷаҳон донанд, тоҷикҳо тамаддунофаранд,

Пояи рушди тамаддун, ҷавҳари фазлу фаранд.

Бар ҷаҳониён бувад ин сон шиносоӣ муҳим,

То ки донанд ин тамаддун ҳаст аз қавми муқим.

Тахти Ҷамшедат нишоне аз тамаддунофарӣ,

Авҷи сатҳи шаҳрдорӣ, навгарӣ, навоварӣ.

Корвон аз Роҳи Абрешим равад бар Шарқу Ғарб,

Дар тиҷорат ҷумла пушти манфиат дар долу зарб.

Мавҷи занги корвон аз Чин расида то Хазар,

Аз билоди Форс мерафт ин ҳама зери назар.

Дар фурӯши шоҳӣ, абрешим, паранду ҳам ҳарир

Ориё рушди тамаддун кард андар ин масир.

Дар катиба дарҷ гашта ин ҳама дар Қасри Шуш

Бо забони паҳлавӣ хондан-ш, ояд хуш ба гӯш.

Тахти Сангин ганҷи Окс аз сафҳаи таърихи мо,

Ганҷи гилин, зарфҳои шиша, даври Ориё.

Парчами номуси дунё шуд дирафши Ковиён,

Рамзи сарҷаъмию бо ҳам зистан андар ҷаҳон.

Шоҳиде бар авҷи рушди мо Саразми бас қадим,

Буд ганҷи сурбу мису зарри аълояш азим.

оғози давлатдории ориёӣ

Чун нахуст аз Ориё буд шоҳ Куруши Кабир,

Офарида салтанат дар рӯи дунё беназир.

Дудмонаш з-Осиё то Африқову Аврупо

Карда танзими идорӣ бо низоми Ориё.

Аввалин Эъломия афрухт аз ҳаққи башар,

Эътирофаш карда халқи рӯйи дунё сар ба сар.

Гашт чун Зардушт пайғамбар ба дини ростин,

Ҳикмати некупарастӣ ҳаст кард андар замин.

Дини зардуштист таҳкурсии динҳои дигар,

Саргаҳи ахлоқию ирфонии аҳли башар.

Буд аз Юнон Авасто шуҳра то Руми Қадим,

Дар пайи ислоҳи дин, яктопарастони азим.

Буд Авасто нақш гар дар пӯст даҳ бо ду ҳазор,

Зад Сикандар оташаш, мондаст бахше дар шумор.

Рӯшноӣ, гуфт, ғолиб омада бар торикӣ,

Низ хубӣ бар бадӣ аз ҳар каломи тоҷикӣ.

Панди ӯ пиндору ҳам гуфтору ҳам кирдори нек,

Эътибораш дар ҷаҳон афзуд бо осори нек.

Монию Маздак биразмиданд бо зулми замон,

Зидди золимҳову гумроҳону хайли бадгумон.

Мазҳаби Монӣ биоварда тамизи неку зишт,

Ҳам зи оғоз одамиро рӯшноӣ шуд сиришт.

Ибрати озодихоҳон буд Маздак он замон,

Мазҳабу динаш зи аввал рағми ҳар зулму зиён.

Буда фикру зикр онҳоро тамаддунофарӣ,

Аз ҳама андешаи зишту хаёли бад барӣ.

Давраи асримиёнагӣ

Даври байни асрҳо даврони рушди тоҷикон,

Вақти авҷи илму фарҳангу ривоҷи Ориён.

Донишу ақлу заковат - пешрафти он замон,

Дар тамаддун нақши онҳо беш дар рӯи ҷаҳон.

Марвазӣ буд Борбад - ромишгаре андар ҷаҳон,

Шуҳра чун оҳангсоз аз давраи Сосониён.

«Хусравонӣ» ҳаст ҳафт оҳанги ноби Борбад,

Аз Накисо, Саркабу Саркаш ва мутриб беадад.

Хушнавозӣ кард бо «Сӣ лаҳн» сози саргаҳӣ,

«Сози Наврӯз» асту «Шабдез» асту ҳам «Сарви саҳӣ».

Созмонбахши низоми мусиқӣ, ҳам бастакор,

Шуд намоён, шуҳра дар рӯи ҷаҳон аз ин диёр.

Шуд Имоми поки Аъзам раҳкушо исломро,

Хуш пазируфтанд халқ ин соҳиби икромро.

Аз Имоми Аъзам он чӣ ёфта ислому дин

Ҳифзи лафзи модарӣ андар ибодат шуд яқин.

Саҷда кард ӯ дар ибодат бо забони модарӣ,

Дошт гарчӣ то ба ин дам лафзи тозӣ бартарӣ.

Буд аз аҳнофу аз пайванди суннимазҳабон,

Шомили ҳафтод дарсад аҳли исломи ҷаҳон.

Буд таълимоти ӯ сабру таҳаммулпарварӣ,

Доштан бо адлу фазлу хулқи неку доварӣ.

Сохт Исмоили Сомонӣ билоди устувор,

Бо Каёнисуннатӣ дар назм афзун пойдор.

Сатҳи ин давлат такомул ёфт бо исми Каён,

Гашт ибрат халқҳоро то ба ин давру замон.

Буд баробар пайравони расму дин, ҳар мазҳабе,

Рушди илму дарсҳо, барномаҳои мактабӣ.

Шоҳи одил дар ҷаҳон бурданд умре номи ӯ,

Гашта бас вирди забони халқҳо пайғоми ӯ.

Монда з-ӯ осор бас аз илму фарҳанги башар,

Қавми тоҷик аст з-он дам пойдору тоҷвар.

Ӯ тамаркуз дод девонҳои рушди давлатӣ,

Дод пайванди низоми ҳарбию ҳам қудратӣ.

Буд асоси сохтори амн девони вазир,

Балки чун девони соҳиб-ул-бариди беназир.

Нозири бозорҳо буд номи девон муҳтасиб,

Карда аз молия чун девони муставфӣ насиб.

Дар низом овард ӯ якчанд девони дигар,

Лек баҳри амни кишвар буда дар зери назар.

Ибни Ҳайёнро Бруно гуфт доҳии бузург,

Кард ӯ химияро пеш аз Пристили сутург.

Кард ин Ҳебери машриқ кашф чун симобро,

Ҳикмати сулфуру ҳам кислотаи тезобро.

Ҷобири Тӯсӣ буд он карда филизот ихтироъ,

Кимиё бо Розӣ андоза гирифта як зироъ.

Муаллим баъди Арасту дон, ки Форобӣ бишуд,

Мужда аз румию юнонию Монӣ дода худ.

Дар риёзӣ сифр аввал кашфи Хоразмӣ бишуд,

Ҳам асоси илми алгебра ҳаме монда зи худ.

Буд риёзидон ба «Алгоритм»-у «Ал-Ҷабр»-и» ҷадид,

Низ дар ахтаршиносӣ беназиру бенадид.

Ёфт Ал-Фарғонӣ ҳам арзи мадори офтоб,

Инчунин, доғи рухи хуршедро аз моҳтоб,

Рӯдакӣ чун буд нахустустоди шеъру шоирон,

Баҳри аҳли санъату фарҳанг бас ганҷи гарон.

Монд рамзи ҷовидона баҳри фарҳангу адаб,

Шуд ба хушбахтии аҳли форсигӯён сабаб.

Гашта ӯро ном Одамушшуарои замон,

Ҳамчу сардафтар ба шоирҳои хушзавқи ҷаҳон.

Ҳаст он устоди назму вазни шеъру шоирӣ,

Арзи маъниаш ҳамеша ҳуҷҷате аз моҳирӣ.

Ҳаст бо сабки Хуросон тарзи шеъри Рӯдакӣ,

Лафзу маънояш ба авҷи табъу завқаш муттакӣ.

Илми вофир Ҷобири Батонӣ дар ҳандаса дошт,

Тригонометрияро ӯ асос аввал гузошт.

Аврупоро бо риёзӣ аввал ӯ тасхир кард,

Бо китоби ҷирмҳо бар олимон таъсир кард.

Аз Батонӣ буд аввал ҷадвали астраном,

Ҳам ҳисоби ҳаҷми аҷсом аз қиёси тухми хом.

Будааст Эмом Бухорӣ орифи ислому дин,

Чун «Саҳеҳ»-аш баъди Қуръон ҳаст ҳуҷҷат бар яқин.

Илми ӯ андар ҳадису дар маонӣ буд «Саҳеҳ»,

Монд андар ҳикмати ислом осоре фасеҳ.

Олими тиб он Закариёи Розӣ, ҳам ҳисоб,

Дар пизишкӣ, кимиё бинвишта ӯ чандин китоб.

Гуфт Розӣ, нест ҷои холие андар фазо,

Нури биниш нест аз чашм, аст аз ҷисми сафо.

Аввалин гуфт аз хати мизону ҳам аз вазни хос,

Ихтироаш марги муш, тезобҳо аз ин қиёс.

Аз убури сарҳади пуршавкати тибби ҷаҳон

Монда баҳри таҷриба, таҳқиқҳо аз худ нишон.

Саҳми Берунӣ бузург омад ба таълими башар,

Кашф карда дар низоми хеш кайҳони дигар.

Кашфи хоси ӯст ҳатто кӯрашаклии Замин,

Ченаки сатҳи Замини нозанин ҳам аз ҳамин.

Ихтирооташ буда машҳур андар Аврупо,

Иззаташ оранд то имрӯз олимҳо ба ҷо.

Кошифи ҷуғрофидону олими ахтаршинос

Ҳам заминпаймоиро бинҳода ӯ санги асос.

Нозими робитаҳои илми байни мардумон,

Равнақи илми табиат, одамону ҷисму ҷон.

Рушди ҷуғрофӣ, риёзӣ, ахтарон, сайёраҳо,

Илми таъриху табиат, осмон, истораҳо.

Шайх-ур-раис Буалии ибни Сино чун табиб

Дар ҷаҳон шуд эътирофу бар ҳама мардум ҳабиб.

Гашт «Ал-Қонун»-китобаш шуҳра чун Қонуни тиб,

Бурда аз он Аврупою Африқо афзун насиб.

Кашфиёти Ибни Сино гар сироятзарра ҳаст,

Ҷунбиши кавну макон оварда ин кашфаш ба даст.

Хоса се навъи ҳаракат нек тақсимот кард,

Арзию касрӣ, табиӣ арзи таълимот кард.

Гашт бар импулсу бар инертсия бунёнгузор,

Кард ҷарроҳии душвори саратон ошкор.

Файласуф ӯ буду андар илми мантиқ бохирад,

Баҳри дарки дарду дору ҳикмати ӯ дархӯрад.

Ҷоиза байналмилалӣ кард баҳраш Пешво,

Ҳар кӣ андар илми тиб шоён шавад ӯро сазо.

Дар рубоӣ, дон, ки Хайём аст шоҳи шоирон,

Навъи шеъри тоҷикиро кард маҳбуби ҷаҳон.

Ҷовидон андар риёзиёту дар илми шумор,

Формули бином кашфи ӯст, кашфе мондагор.

Чордаҳ муодилаи сатҳи се ҳам кашфи ӯст,

Бозёби тарзи илмии вақоеъ ӯ биҷуст.

Карда тақвими дақиқе пеш аз григорянӣ,

Карда тақвими нуҷумаш илми оламро ғанӣ.

Хонда дидам, хамсаҳо, шеъру ғазалҳо беҳтарин,

Боз дидам, ҳикмату панду масалҳо беҳ зи ин.

Ҳаст маълум ирси илмии ҳамин чор арҷманд,

Чун тамаддунофарин бар чарх афканда каманд.

Дар дили Вена бувад тандис бар ин чор мард,

Созмони даҳр эшонро ҳамин сон қадр кард.

Дар бузургӣ нест устоде чу Фирдавсӣ ҳаким,

Монда «Шаҳнома» аз ӯ дар васфи шоҳони қадим.

Шоҳнома номаи шоҳон бувад, ҳам шоҳасар,

Тоҷикию форсӣ, дурри дарӣ, оригуҳар.

Нест ин «Шаҳнома» танҳо шаҳкитоби разму базм,

Шаҳсутун бар ин забону пояи маҳкам ба назм.

Шоҳнома баҳри шоирҳо шуда дастури назм,

Панду андарзи хирадомӯз, авҷи азму разм.

«Шоҳнома» ҳуҷҷате бар мардуми тоҷикзабон,

Мо биомӯзем таърихи Аҷам аз назми он.

Чун забони «Шоҳнома» ҳаст яксар тоҷикӣ,

Аҳли ҳар миллат намегӯяд дигар ин моли кӣ?

Дарси давлатдорию ҳам расму оинҳо зи он,

Панду ахлоқу адаб, ҳам накҳату лаҳни забон.

Мадҳ кард амну амонӣ, адлу ҳам инсофро,

Маънавиёти баланду зеҳну фаҳми софро.

Шоҳнома шоҳасар бошад, чу баҳри бекарон,

Чунки дар ҳар мисрааш розест чун ганҷе гарон.

Буд Ибни Ҳайсам азнавсози илми оптика,

Дур кард ӯ фаҳми динӣ, воқеот аз мистика.

Буд китобаш «Мабҳаси нур» инъикосоте дуруст,

Суръати рӯшноӣ гоҳи паҳнгардиҳо зи ӯст.

Носири Хисрав чу шоир, чун философи ҷаҳон

Дод такмил илми исломию Юнон он замон.

Боядо бишнохт олам, гуфт, бо илму хирад,

Ҳам бимонд андешаи фитрию осораш абад.

Баҳри афзоиши дониш кард дар олам сафар,

Ибрате шуд он «Сафарнома» ҳамеша бар башар.

Саъдии Шероз бо осор дар чандин забон,

Ҳикмату ахлоқ ёбӣ аз «Гулистон», «Бӯстон».

Панду ҳам андарзҳо, осори инсонпарварӣ

Бо забони тоҷикию форсӣ, лафзи дарӣ.

Боз Аттори Валӣ буд пештар аз Мавлавӣ,

Буд афзал дар қасида, дар ғазал, дар маснавӣ.

Шераку Испитамен, Темурмалик зидаҷнабӣ,

Хаста аз ӯ душманони истилои мазҳабӣ.

Гашта бас машҳури дунё Мавлавӣ бо «Маснавӣ»,

Он саромад фазлро, дорои баҳре маънавӣ.

Кард ҷашни солгардаш Созмони бонуфуз,

Назму насри фалсафиаш гашта ҷовид панди рӯз.

Аз Камоли Форсӣ фарзияи зарроти нур,

Инчунин аст интишори мавҷи нур аз даври дур.

Ҳофизи Шерозӣ, устоди ғазал, ҳикматсаро,

Иффату ирфону ишқи пок дар назмаш ба ҷо.

Шеъри ӯ нобу равон, дорандаи сеҳри калом,

Муҳтавояш чандпарда, дар навои хушмақом.

Ҳаст Ҷомӣ шоири аслу забарфазли асил,

«Ҳафт авранг»-у «Баҳористон»-и ӯ марҳам ба дил.

Ҳаст осори дилангезе зи Хуҷандӣ Камол,

Дар ғазал лутфи каломи ӯст, ҳаққо, бемисол.

Ӯ дирафшафрози шеъри халқи тоҷикориёст,

Лафзи ӯ ширину шеъраш олию пурмуҳтавост.

Нақши ӯ дар сайқали фазлу адаб бошад азим,

Хонда осори варо аҳли ҷаҳон, қавми муқим.

Ҳаст Мирзо Бедил он устоди нотакрори шеър,

Дар сиришкаш ҷост фитрат, қадри инсонию меҳр.

Сабки шеъраш пурмаонӣ, пурхирад, пурмаърифат,

Ҳикмати ирфонию дарҷи маонӣ ҳар нуқат.

Зери сар девони ӯ дар гоҳвори тифлакон,

Гашта чун мероси арзишманд дар ҳар хонадон.

Кард пайванд ӯ Хуросон бо фару фарҳанги Ҳинд,

Ҳар тариқат ҳурматаш оранд, ирфониву ринд.

Аҳли маҳфил карда Бедилхонӣ аз завқи баланд,

Кашфи асрори ҳаёт андеша орад дилписанд.

Дар маориф Аҳмади Дониш бувад бунёнгузор,

Гуфт таҳқиқи ҳама илми ҷаҳон ояд ба кор.

Чун «Наводир-ул- вақоеъ» ҳаст осори дақиқ,

Гуфт, адли бехусумат оварад амни амиқ.

Зебуннисо, Робиа, Фарзона, ҳам Нодирахон

Аз мақоми модару зан гуфта шеъри ҷовидон.

Ҳамчу Афлотун, Арасту - файласуфони қадим,

Асри нав Иқболи Лоҳурист онҳоро надим.

«Сайри фалсафа дар Эрон» ҳаст таълифе наҷиб,

Донад аҳли Ориё аз ин сабаб ӯро ҳабиб.

Даврони Шуравӣ

Ҳаст Садриддини Айнӣ зинда ҳамчун Қаҳрамон,

Ҷон ба каф эҳё намуд ӯ миллати моро забон.

Шуд «Намуна» чун зи килкаш миллати моро насиб,

То шавад фарҳанг эҳё, дар ҷадал буд бо рақиб.

Баҳси ӯ аз баҳри миллат рафт гоҳи шуравӣ,

Дид таҳқир арчӣ афзун, дар маромаш буд қавӣ.

Шахси таърихии мо - Лоҳутии олинишон,

Фахри эронию тоҷик, шоири оташзабон.

Ҳаст Турсунзода Мирзои суханвар Қаҳрамон,

Дӯстии халқҳо тарғиб кард андар ҷаҳон.

Достони «Ҷони ширин» кард дилҳоро фусун,

Ҳурмати зан, модаронро беш карда то кунун.

Олиму арбоби бас барҷаста Бобоҷон Ғафур,

Бо китоби «Тоҷикон» донандаш асҳоби шуур.

Кард аз таърихи миллат шоҳасар возеҳ аён,

Аз тамаддунҳои мо гаштанд огаҳ дар ҷаҳон.

Дар ривоҷи илм андар кишвари мо нақши ӯст,

То кунад таърих эҳё, махзани дунё биҷуст.

Солҳо таъқиб мекарданд орифҳоямон,

Баҳри ҳифзи номи миллат ҷаҳд кард ӯ он замон.

Кард таҳқиқ инчунин таърихи Ориёзамин,

Гуфт, дар олам як оғози тамаддун ҳаст аз ин.

Чун муаррих дар ҷаҳон бишнохташ аҳли башар,

Созмонҳои ҷаҳонӣ ёфт аз илмаш хабар.

Қаҳрамонон Айнӣ, Бобоҷон Ғафур бас бебадал,

Ҷон ба каф бинҳодаву биме накарда аз аҷал.

Нусратулло пури Махсум Қаҳрамон шуд номдор,

Қатл кардандаш, ки шуд аз баҳри миллат ҷонсупор.

Мушти хокашро зи ғурбат Сарвар овард ин замон,

Бо Ватан пайванд кардаш Пешво то ҷовидон

Карда Шириншоҳи Шотемур хизмат бар Ватан,

Қаҳрамон унвон варо шуд дар диёри хештан.

Қуллаҳои сарбаланди Тоҷикистонаш бақо,